معماری دوره پارسی(اشکانیان)



معبد کنگاور

کنگاور یکی از شهرهای کرمانشاه است که از گذرگاه های اقوام ماد و هخامنشی بوده است. صفه یا سکویی که معبد کنگاور برروی آن بنا شده است 7 متر از سطح زمین ارتفاع دارد و به وسیله دیوار ضخیمی از چهار طرف احاطه شده است. راه ورود به معبد کنگاور مانند تخت جمشید پلکانی دو طرفه است که هر طرف 60 پلکان سنگی دارد.
در قسمت عقب و در بالاترین نقطه صفه، آتشکده ای روباز قرار داشته و آناهیتا (مظهر و فرشته آب) در این پرستشگاه نقش مؤثری ایفا می کرده است. پس از پیمودن پله های دو طرفه، از گوشه جنوب شرقی 12 ستون در طرف راست و به قرینه آن، 12 ستون هم در طرف چپ برلبه خارجی دیوار صفه قرار داشته است.


کاخ نسا
کاخ نسا در عشق آباد ( اشک آباد) و در حاشیه ی غربی بیابان قره قوم واقع است. این کاخ مربوط به قرن دوم و سوم قبل از میلاد و بنای آن چهارگوش است و چهار ایوان دارد. تالار بزرگ آن دارای سه ایوان است. سقف این تالار چوبی است که بر چهارستون به هم چسبیده استوار شده است.


کاخ و شهر هترا (الحضر)

شهر هترا در فاصله 3 کیلومتری رودخانه دجله و در جنوب غربی موصل واقع است. بنای شهر مربوط به سال 117 میلادی است و حصار دور شهر شکل چند ضلعی دارد. در فاصله هر متر برجی قرار گرفته است. در پشت دیوار شهر خندقی حفر کرده بودند و شهر دارای 4 دروازه در چهار جهت بوده است. معروفترین بنای شهر هترا، نیایشگاه خورشید بوده است.


کوه خواجه سیستان
مجموعه بناهای کوه خواجه را «قلعه» هم می نامند. این بنا شامل یک قصر و یک معبد است. ورودی آن پلکانی دوطرفه دارد و دارای یک ورودی در ضلع جنوبی است. همچنین در دو ضلع غربی و شرقی آن، ایوان های مسقف وسیع قرارگرفته است.
به کارگیری گچ که از زمان پارت ها در فلات ایران رایج شد و تا دوران ساسانی ادامه یافت، در قسمت های مختلف بنا به کار گرفته شده است. بدنه دیواره های کوه خواجه نقاشی هایی با رنگ های شاد و از جمله نقش سه ایزد، انسانی بالدار خیالی و نقش شاه و ملکه همه نشانی از تأثیر شدید هنر یونانی دارند.

بنای تاریخی تخت سلیمان با قدمتی 3000 ساله



مجموعه آثار باستانی تخت سلیمان در 42 کیلومتری شمال شرقی شهرستان تکاب در استان آذربایجان غربی قرار دارد



آثار باستانی این مجموعه و دریاچه جوشان آن، روی صفحه‌ای سنگی و طبیعی قرار گرفته که از رسوبات آب دریاچه به وجود آمده است.




قدمت این منطقه از لحاظ سکونت‌گاه انسانی به 3 هزار سال پیش باز می گردد؛ و یکی از مهمترین آثار تاریخی کشور است که به عنوان چهارمین اثر ایران در میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.



این مجموعه چه به لحاظ وجود آثار باستان شناختی و چه به لحاظ ارتباط با مدارک مکتوب تاریخی و اسطوره‌ای در شمال و غرب ایران کاملا منحصر به فرد است.



هم اینک در این مجموعه آثاری از اوایل دوره ساسانی تا دوره ایلخانان مغول شناسایی شده، ولی از آنجایی که تاریخ نظری این مجموعه به دوره هخامنشی و اشکانی می‌رسد، بی‌تردید در صورت ادامه حفاری، آثار مهمی از دوره‌های پیش از ساسانی در این محل کشف خواهد شد.



بخش طبیعی مجموعه تخت سلیمان متشکل از یک کوه آهکی است که در قله آن، چشمه بسیار بزرگی (با دریاچه‌ای به قطر حدود 100 متر) وجود دارد.



این کوه در طول هزاران سال در اثر رسوبات آهکی موجود در آب چشمه فوق شکل گرفته است. هم اینک در اطراف کوه تخت سلیمان چندین تپه کوچک از این نوع، در اطراف چشمه های آهکی در حال شکل گیری است.


کوه بلند زندان سلیمان نیز یکی از همین کوه‌های رسوبی است که در پنج کیلومتری تخت سلیمان هزاران سال پیش شکل گرفته است (البته در حال حاضر چشمه به وجود آورنده این کوه و دریاچه آن خشک شده).



روند شکل گیری کوه‌های رسوبی در منطقه تخت سلیمان امری طبیعی و مربوط به شکل خاص زمین و نوع املاح موجود در آب چشمه های منطقه است.



 

 

 

 
 هترا تنها شهر بجا مانده از دوره اشکانی (عراق)
شهر هترا که در معماری و فرهنگ آن آمیزه‌ای از سه تمدن ایرانی، یونانی و رومی به چشم می‌خورد، مهم‌ترین محوطه باستانی به جا مانده از دوران اشکانیان است. اهمیت هترا وقتی آشکارتر می‌شود که بدانیم هیچ بنا یا محوطه‌ای با این درجه از اهمیت از دوران اشکانیان در داخل مرزهای ایران باقی نمانده است. این شهر باستانی در مرکز استپ‌های خشک شمال الجزیره، واقع در منطقه بین رودهای دجله و فرات، واقع شده است. با توجه به معیارهای امروز، هترا در ۲۹۰ کیلومتری شمال غرب بغداد و ۱۰۵ کیلومتری جنوب غرب موصل قرار گرفته است، اما در دوران باستان این شهر در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال غرب پایتخت آشور باستان واقع شده بود. هترا از اوایل قرن اول میلادی قلمرو حکمرانی یک سلسله محلی بوده است. موقعیت جغرافیایی این محل که در مرز بین امپراتوری اشکانی و روم و در مسیر مهم کاروان‌هایی که از سمت شرق به سوی سوریه، پترا ( در رادن)، بعلبک (در لبنان) و آسیای صغیر می‌رفتند و همچنین اتصال این شهر به شبکه راه‌های روم، سلسله حاکم بر این شهر و البته خود این شهر را قدرتمند ساخته و موجب شده بود که روز به روز بر قدرت این شهر و حاکمانش افزوده شود.



در نتیجه این تحولات هترا که در ابتدا یکی از هجده ایالت امپراتوری اشکانی بود تبدیل به قلمرو کوچک و نسبتاً مستقلی می‌شود که از شهر هترا و محیط پیرامونش تشکیل شده بوده است. در دوران اشکانیان که ایران به صورت ملوک الطوایفی اداره می‌شد، حکمرانان این شهر شاه خوانده می‌شدند و در سلسله مراتب پایین‌تر از شاه اشکانی که شاه شاهان خوانده می‌شد، جای می‌گرفتند. شواهد باستان‌شناسی و ترجمه متن کتیبه‌های موجود در این شهر نشان می‌دهند که هترا در قرن دوم میلادی رونق گرفته و در همان دوران به میزان چشمگیری بر وسعت‌اش افزوده شده است. بر اساس همین شواهد، دوران رونق هترا بسیار کوتاه بوده و تنها اندکی بعد با سقوط این شهر و تصرف آن به دست ساسانیان، هترا برای همیشه خالی از سکنه مانده است.
گزارش برخی از تاریخ نگاران رومی نشان می‌دهد که در سال‌های اولیه حکومت ساسانیان، هترا در مقابله ایران و روم با رومیان متحد شد و ارتشیان امپراتور گردیانوس سوم حدود سال 230 میلادی در این شهر مستقر شدند. همین مسئله پادشاهان ساسانی را به تسخیر هترا تحریک کرد.
اردشیر اول، شاهنشاه ساسانی نیز در اولین تلاش خود در حصر این شهر در حدود سال 220 میلادی شکست خورد و به سرنوشت سایر محاصره کنندگان این شهر دچار شد. اما سرانجام در سال 240 و یا 241 میلادی این شهر به دست جانشین اردشیر، شاپور اول تسخیر شد. شاپور در اولین سال تاج گذاری‌اش به این پیروزی نایل آمد.



سقوط هترا که نهایتاً منجر به متروک ماندن ابدی این شهر شد، بعدها آمیخته به افسانه و داستان و در حالی که هنوز رگه‌هایی از حقیقت را در خود داشت به کرات در داستان‌های عربی و فارسی نقل شد که از آن جمله می‌توان به کتاب‌های تاریخ طبری و تاریخ مسعودی اشاره کرد. در این میان داستان «نازمیرا» شاهزاده خانم هترایی که به خاطر عشق‌اش، به شهر هترا خیانت کرد به ادبیات غرب نیز راه پیدا کرد و دست مایة خوبی برای هانس کریستین اندرسن، نویسنده مشهور دانمارکی در داستان «شاهزاده خانم و نخود» فراهم آورد.
از بین اشیائی که تا کنون در این محوطه کشف شده‌اند می‌توان به 500 لوح اشاره کرد. این الواح به خط و زبان آرامی نوشته شده‌اند و بر برخی از آنان تاریخ سلوکی حک شده است. تاریخ‌های حک شده سال‌های بین 409 (97 و یا 98 میلادی) تا 549 سلوکی (237-238 میلادی) را نشان می‌دهند. بیشتر این الواح نوشته‌های یادبود، نذورات، نوشته‌های الواح مقابر و یا لوح یادبود بنای ساختمان‌ها هستند و همگی به زبان آرامی میانه و گویش محلی شرق بین‌النهرین و با رسم‌الخط آرامی میانه یعنی با استفاده از 22 حرف نوشته شده‌اند. علاوه بر این متون آرامی نوشته‌هایی به خط و زبان یونانی و لاتین نیز در هترا پیدا شده‌اند که هنوز مطالعات لازم روی آن‌ها صورت نگرفته است. در کنار این نوشته‌ها می‌توان از سکه‌های مسی و نقره‌ای بسیاری نیز در زمره اشیا مکشوفه در هترا نام برد.

متون به دست آمده از این شهر شامل اسامی بسیاری از قبیل نذر کنندگان، بنیان‌گذاران، حکمرانان و مسئولین رسمی می‌شود. در کنار نام‌های سامی که عموماً اسامی آرامی و عربی هستند، تعداد زیادی از اسامی ایرانی مانند آسپاد، افراهتا، میترا، مهرداد، مانی و تیرداد نیز قرار دارند که در واقع نمونه‌ای از بافت جمعیتی این شهر را به ما نشان می‌دهند. اکنون مسلم است که اکثریت ساکنان این شهر را اقوام سامی یعنی آرامی‌ها و اعراب تشکیل می‌داده‌اند و چنان که در الواح مکشوفه آمده است حاکم هترا را با لقب «ملک‌الاعراب» که به معنای شاه اعراب است، می‌شناخته‌اند. خوشبختانه به لطف همین الواح باستان‌شناسان توانسته‌اند نام بسیاری از شاهان هترا را پیدا کرده و ارتباط بین آن‌ها و موقعیت‌شان را در سلسله پادشاهان این شهر مشخص کنند.



علاوه بر این باستان‌شناسان از طریق همین الواح موفق شده‌اند که نام خدایان این شهر از جمله نام امه (یا شمش) خدای خورشید را نیز کشف کنند. این خدا نزد مردم هترا از ارج و منزلت ویژه‌ای برخوردار بوده و خدای نگهبان شهر هترا شمرده می‌شده است به نحوی که در بعضی از نوشته‌ها به شهر هترا به صورت «هترای امه» اشاره شده است. اما در کل مذهب مردم هترا بیشتر به مذهب خواهر خوانده این شهر در سوریه یعنی به مذهب مردم پالمیرا شباهت داشت چرا که در این جا نیز ادیان رایج آمیزه‌ای از مذاهب بین‌النهرین باستان، مذاهب ایرانی و مذاهب یونانی ـ رومی بودند. درباره برج و باروی هترا می‌توان گفت که این شهر در دو دیوار مدور هم مرکز به شعاع 2 کیلومتر و محیط قریب 6 کیلومتر محصور شده بود. هنگامی که دشمن موفق می‌شد و از یکی از این دیوار‌ها عبور می‌کرد تازه با دیواری جدید و خندقی که در فاصله بین دو دیوار حفر شده بود مواجه می‌شد. این دیوارها که از خشت‌های گلی ساخته شده بودند حدود 10 متر ارتفاع و 3 متر پهنا داشتند و درواقع یک چند ضلعی بزرگ می‌ساختند که به شکل دایره به نظر می‌رسید.
حصار این شهر دارای 4 دروازه، 11 بارو، 28 برج بزرگ و 160 برج کوچک بود. در مرکز این شهر بنای مستطیل شکل بسیار بزرگی قرار داشت که تمنوس خوانده می‌شد. این بنا که در حقیقت مجتمعی از معابد مختلف بود از اطراف در دیوارهای بلندی محصور شده و فضای داخلی آن به وسیله دیوارهای کوچکتر به هفت قسمت با اندازه‌های مختلف تقسیم شده بود. اما این فضاهای داخلی فضاهای بسته‌ای نبودند بلکه به صورت ایوان‌های مسقفی رو به شرق ساخته شده بودند و تیرهای استوانه‌ای شکل بلندی سقف آن‌ها را بالا نگه می‌داشتند. وجود چنین ساختمان‌هایی باعث شد افرادی نظیر ارنست هرتزفلد به این نتیجه برسند که احتمالاً ساکنان این شهر در این اماکن چادر برپا کرده و در این چادرها به شیوه صحرانشینان عرب زندگی می‌کردند. او به این نتیجه رسیده بود که شیوه ساخت این ساختمان‌ها با ورود اشکانیان به این ناحیه به سرعت در این منطقه رواج یافته بود و ساکنان محلی این نقطه هنوز خود را با زندگی در این ساختمان‌ها وفق نداده بودند.
زیارتگاه اصلی هترا که در مرکز این بنای معروف به تمنوس قرار گرفته به معبد بزرگ و یا ایوان بزرگ مشهور است. معبد امه (یا همان شمش) خدای خورشید نیز درست در کنار آن قرار دارد. در این محل و در ناحیه مرکزی هترا علاوه بر این دو معبد که به خدایان هترایی تعلق داشتند معبدی هلنیستی (یونانی) با مجسمه‌های خدایان رومی و یونانی از جمله آپولو (که در فرهنگ هترایی بالمارین خوانده می‌شد)، پوسیون، اروس، هرمس و فورتونا نیز قرار داشت. معبد شهیرو، ایزدبانوی ستاره صبح نیز از دیگر ساختمان‌های مهم این مجموعه بوده است. علاوه بر این‌ها معبد دیگری نیز در ناحیه مرکزی هترا وجود دارد که محققان هنوز درباره آن به توافق نرسیده‌اند اما چنین به نظر می‌رسد که این معبد زمانی به پیروان آیین میترایی تعلق داشته است.
از آن جایی که مرکز این شهر به معابد خدایان گوناگون تخصیص داده شده و هیچ اثری از وجود کاخ شاهی در این ناحیه به چشم نمی‌خورد بعضی محققان به این نتیجه رسیده‌اند که این شهر یک شهر مذهبی و مقدس بوده و نوعی حکومت مذهبی بر آن حکمرانی می‌کرده است. با این حال نمی‌توان انکار کرد که هترا قدرت و توان مالی و رونق اقتصادی‌اش را مدیون نقش این شهر به عنوان یک مرکز تجاری بوده است.
امروزه از طریق الواح و نوشته‌های بر جا مانده می‌دانیم که معبد اصلی و معبد امه (یا شمش) اوایل قرن دوم میلادی ساخته شده‌اند. معابد کوچک‌تر و زیارتگاه‌هایی که به شیوه یونانی ساخته شده‌اند باید از قدمت بیشتری نسبت به این بنا برخوردار باشند.
بیشتر بناهای هترا از سنگ آهک و سنگ گچ ساخته شده‌اند و همگی آن‌ها تلفیقی از معماری آشوری، هلنیستی (یونانی)، اشکانی (پارتی) و رومی هستند. دیوارهای معبد اصلی از سنگ‌های کنده‌کاری شده با نقوش و تصاویر مرسوم دوران اشکانیان درست شده‌اند. این نقوش به خصوص در حاشیه قسمت ورودی و بالای تیرهای سقف چشمگیرتر هستند. در عین حال تاثیر معماری هلنیستی (یونانی) در نقش‌های حکاکی شده در سرستون‌ها، پایه ستون‌ها، قرنیزها و گچ‌بری‌های تزئینی کاملاً مشهود است. مجسمه‌ها و پیکره‌های بازمانده از این دوران نیز از ویژگی‌های بارزی برخوردارند. نمای روبروی مجسمه‌های هترا با مشخصه‌های مجسمه‌های اشکانی نوعی از هنر دوران پسا هلنیستی که با هنر شرقی ترکیب شده است را به نمایش می‌گذارد. مجسمه‌ها عموماً شمایل خدایان و یا افراد سلسه خاندان فرمانروایی این شهر هستند که بیشتر لباس‌های اشکانی به تن دارند، لباس‌هایی با آستین‌های بلند، شلوار و بالا‌پوش‌هایی که تا روی زانو می‌آیند.
به رغم تمام این اوصاف، هترا که روزگاری شهری پر رونق و زیبا بود پس از متروکه ماندن در سال 241 میلادی به تدریج رو به زوال گذاشت و در این مدت زلزله نیز به روند تخریب آن کمک کرد.
متاسفانه اکنون نیز جنگ و درگیری‌ها در عراق وضعیت شهر هترا را وخیم‌تر کرده و لرزه‌های ناشی از انهدام مهمات یکی از انبارهای تسلیحاتی به جامانده از دوره صدام که در نزدیکی این شهر قرار دارد، بیش از پیش به روند تخریب این آثار باستانی دامن زده است و این محوطه باستانی که از سال 1985 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، اکنون در وضعیت اسفناکی به سر می‌برد.
/ 0 نظر / 13 بازدید